Het is wel even wennen hoor. Dat nieuwe sociale domein. Er is nog zoveel onduidelijk. Hoe moeten die herindicaties eigenlijk precies, nu het CIZ niet meer aan zet is? Hoeveel uur huishoudelijke hulp is normaal? Wat is het verschil tussen middelzware begeleiding en zware? Professionals voelen zich vaak nog onthand en ontheemd in de decentrale werkelijkheid. Het ontbreekt hen aan houvast.

De eerste professionals beginnen alweer terug te verlangen naar de helderheid van weleer. Heerlijk was dat. Die tijd waarin problemen van mensen netjes werden geordend in diagnoses. Bijbehorende oplossingen kwamen in de vorm van paden, trajecten, pakketten en arrangementen. En professionele afwegingen kwamen feilloos tot stand aan de hand van beslisbomen en indicatiestellingen. Het sociale domein zat zo lekker rationeel in elkaar. En moet je nu eens zien.

Het lijkt daarom aantrekkelijk om snel weer vergelijkbare procedures, processen, ladders, bomen en verstrekkingenboeken te gaan maken. Zodat we van tevoren weer alle antwoorden hebben. Dan weten professionals tenminste wat er van ze verwacht wordt. En burgers weten waar ze aan toe zijn. En we hebben managementinformatie. Veel betere managementinformatie.

Bijna zouden we vergeten dat al dat gerationaliseer in het sociale domein ook leidde tot extreme verkokering en versplintering. Of tot grootschalige verschraling als we blijven doen wat we deden. En tot ridicule willekeur, die zich wellicht het best laat aanschouwen bij de ongeveer tien duizend gezinnen in Nederland waar we meer dan 100 duizend euro per jaar aan uitgeven voor zorg en sociale zekerheid, maar die zelf moeten leven van zes of acht tientjes leefgeld per week. Omdat ze niet met geld kunnen omgaan.

Maar dat is niet het enige. Decennialang hebben al dit soort rationalisaties professionals gedemoraliseerd. Ze hebben ingewikkelde en samenhangende problemen van gezinnen onterecht gesimplificeerd. En de zorg en sociale zekerheid gecommodificeerd en gebureaucratiseerd. In onze vorige column hadden we het over de ‘onttovering’ van de samenleving van Weber. Dat geldt hier ook voor. Stukje bij beetje onttoverden wij onze verzorgingsstaat. Dat heeft ertoe geleid dat de nadruk kwam te liggen op de optimalisatie van instrumenten. Zoals procedures om de toegang tot zorg en sociale zekerheid zo efficiënt mogelijk te regelen; aan loketten met formulieren en telefonische intakes. Doorlooptijden voor hulp en ondersteuning moesten zo kort mogelijk; in zorgpaden en trajecten. Ketens werden gesloten, zodat niemand zou uitstromen uit het ene traject zonder weer in te stromen in een ander.

Het echte doel van zorg en sociale zekerheid is zo buiten beeld geraakt. Zoals zorgen voor bestaanszekerheid. Op een zo normaal mogelijke manier. Eraan werken dat mensen hun eigen problemen weer de baas kunnen. Door hun eigen oplossingen te helpen realiseren. En hoewel we allemaal weten dat een persoonlijke relatie tussen professional en burger het overgrote deel van het resultaat bepaalt, bewaarde iedereen graag een ‘professionele’ afstand. Onttovering resulteerde in onlogica. Sterker nog, Weber sprak van een IJzeren Kooi. Keuzevrijheid is niet voor iedereen een luxe. Veel mensen zullen vragen om regels, om maar niet altijd te hoeven kiezen.

Dat is nou zo geweldig aan die onduidelijkheid van vandaag. Die geeft ons de kans om de zorg en sociale zekerheid weer opnieuw te betoveren. Om uit de ijzeren kooi te ontsnappen. Waardoor professionals weer moraliteit mogen tonen in hun werk. Burgers weer burger worden, en geen klant. Mensen weer eigenaar van hun eigen problemen en oplossingen. Waarvoor met name voor hen die het meest in hun bestaanszekerheid bedreigd worden, een overheid klaarstaat die helpt oplossingen waar te maken.

Voordat we die betovering bereiken moeten we wellicht nog lang sjouwen en zwoegen op een onduidelijk bospad. En de neiging om rechtsomkeer te maken ligt constant op de loer. De ijzeren kooi lonkt. Daarom pleiten wij ervoor om vooral geen spoor van broomkruimels achter te laten, maar alleen vooruit te denken en doen. Onderweg naar een fundamenteel andere werkelijkheid die zich niet in protocollen laat uitdrukken, maar in een professioneel oordeel. Daarin schuilt de betovering van de publieke professional.

Auteur(s):  Albert Jan Kruiter, Harry Kruiter, Eelke Blokker, Renée Frissen, Cher Steinfeld, Bram Eidhof

Gepubliceerd in:  Zorg en Welzijn

Datum van publicatie:  25 maart 2015