Radicaal aansluiten, breed kijken en samen waarde toevoegen

Een moeder en haar kinderen slapen in een parkeergarage. 
De reflex is herkenbaar: ingrijpen om de directe veiligheid te herstellen. 
De uitkomst vaak ook: een uithuisplaatsing, terwijl de onderliggende problemen blijven bestaan. 

De vraag is niet óf we handelen, maar hoe. In situaties van onveiligheid ontstaat vaak een vernauwing: de focus komt te liggen op het directe risico. Begrijpelijk, maar ook risicovol. Want onveiligheid staat zelden op zichzelf. Schulden, psychische problematiek, woononzekerheid en stress grijpen op elkaar in en versterken elkaar. Zonder aandacht voor die samenhang blijft onveiligheid zich herhalen.

“Een brede blik is essentieel voor duurzame veiligheid. In plaats van alleen in te grijpen op het risico, kijk je wat een gezin nodig heeft om weer stabiel te worden en organiseer je dat ook. Juist dan ontstaat rust en draag je bij aan blijvende veiligheid”, verwoordt Thijs van den Enden, actieonderzoeker bij IPW.

Drie doorbraakprincipes als richting

De handreiking werkt vanuit drie samenhangende principes:

1. Radicaal aansluiten bij het perspectief van het gezin
Gezinnen zijn expert van hun eigen leven en kunnen vaak prima zelf aangeven wat zij nodig hebben om stappen te zetten. Ook als er onveiligheid speelt. Niet het gezin past zich aan het aanbod aan, maar het aanbod aan het gezin. Juist wanneer het spannend wordt, vraagt dit om een basishouding van presentie, stressreductie en gezamenlijke besluitvorming. Niet vóór gezinnen denken, maar mét hen werken – zonder onveiligheid uit het oog te verliezen. 

2. Breed kijken: veiligheid, bestaanszekerheid en ontwikkeling
Besluiten over de meest passende interventies vragen om een brede blik en een voortdurende afweging tussen veiligheid, bestaanszekerheid en de ontwikkeling van gezinsleden, op korte én lange termijn. Duurzame veiligheid vraagt om een voortdurende weging tussen beschermen en perspectief bieden. Te smal kijken vergroot het risico op herhaling; te vroeg verbreden kan scherpte missen. Het vraagt vakmanschap om beide tegelijk te doen. En ruimte in ons systeem om dat mogelijk te maken.

3. Samenwerken vanuit toegevoegde waarde
Niet de vraag ‘wie is verantwoordelijk?’ maar ‘wie voegt waarde toe?’ staat centraal. Dit vraagt om het doorbreken van domeinen, budgetten en organisatiegrenzen – en om samenwerking rondom het gezin in plaats van naast elkaar.

Zoals Christine Kuiper (projectleider Kenniscentrum Phrenos) aangeeft: “De kracht zit in de samenhang: aansluiten bij wat een gezin nodig heeft, breed kijken en samen doenwat nodig is. Niet werken vanuit alleen de eigen verantwoordelijkheid van professionals en organisaties, maar vanuit de vraag wie in het samenspel kan bijdragen aan de oplossing. Pas als weop zowel lokaal, regionaal en landelijk niveau kokers doorbreken, als netwerk samenwerken vanuit een gedeelde visie, óók met de gezinsleden zelf, kan duurzame veiligheid ontstaan.”

Van principe naar praktijk

De handreiking maakt deze principes concreet met een illustratieve klantreis, aanbevelingen op uitvoerings-, organisatie- en stelselniveau. Maar ook reflectievragen die ondersteunen bij het maken van een gedegen afweging tussen veiligheid, bestaanszekerheid en de ontwikkeling van gezinsleden, op korte én lange termijn.

Tegelijkertijd is kernboodschap scherp: professionals kunnen alleen breed kijken en radicaal aansluiten als het systeem dat ondersteunt. Dat vraagt om andere vormen van financiering, toezicht en verantwoording. Gericht op impact voor gezinnen, niet alleen op verantwoording. Zonder die randvoorwaarden blijft integraal werken een opdracht zonder instrumentarium. Het praktijkvoorbeeld van Team AnderS in Flevoland illustreert tot slot een concreet en werkbaar alternatief voor de huidige praktijk.

Context

De handreiking is ontwikkeld door het Instituut voor Publieke Waarden en Kenniscentrum Phrenos, in het kader van het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming: een gezamenlijk programma van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Samen werken zij met partners aan een stelsel waarin gezinnen eerder, beter en samenhangender worden geholpen, met als doel veilige en stabiele thuissituaties. De handreiking is gebaseerd op een actieonderzoek in meerdere regio’s, waarin circa twintig vastgelopen gezinssituaties zijn onderzocht. De opgedane inzichten zijn vertaald naar concrete principes en aanbevelingen voor professionals, beleidsmakers en bestuurders.