De illusie van de maakbare mens

Veel beleid en maatschappelijke structuren gaan uit van een ideaalbeeld: de rationele, zelfstandige burger die weloverwogen keuzes maakt en zijn leven onder controle heeft. Dit beeld laat weinig ruimte voor toeval, pech of emotionele worstelingen. Terwijl in werkelijkheid een groot deel van ons leven bepaald wordt door toeval; waar onze wieg staat, welke kansen we krijgen en wat ons overkomt.  

Erkennen dat mensen niet altijd rationeel en zelfredzaam zijn, betekent dat ook dat emoties een centrale rol spelen in het contact met de overheid. Juist daar, waar afhankelijkheid ontstaat, komen frustratie, angst of boosheid naar voren. Hoe de overheid zich tot die emoties verhoudt, bepaalt in belangrijke mate of mensen zich gezien voelen, of juist niet.

Drie houdingen

Zoals filosofe Martha Nussbaum laat zien, zijn emoties geen ruis die we moeten wegfilteren, maar signalen van wat ertoe doet. Verdriet, angst of frustratie maken zichtbaar waar het schuurt. Systemen die hier geen rekening mee houden, sluiten mensen uit en doen geen recht aan ons mens-zijn.

Tegelijkertijd waarschuwt filosoof Avishai Margalit voor drie houdingen waarin structurele vernedering op de loer ligt. De bureaucratische houding reduceert mensen tot dossiers, problemen of risico’s die gemanaged moeten worden. Wanneer risicodenken de overhand krijgt, kan een betrokken overheid doorslaan in paternalisme, waarbij bescherming ten koste gaat van autonomie. De meest geniepige vorm is de liefdadigheidshouding: hulp die wordt verleend uit medelijden en voelt als een gunst in plaats van een recht, waardoor mensen zich afhankelijk of minderwaardig kunnen gaan voelen.

Een ander perspectief op falen en afhankelijkheid

In plaats van het menselijk tekort te zien als iets dat opgelost moet worden, pleit het essay van actieonderzoeker Sandra Tax voor een ander perspectief op falen en afhankelijkheid. Dat vraagt niet alleen om erkenning van kwetsbaarheid, maar ook om alertheid op deze vernederende houdingen in beleid en uitvoering. Voor het inrichtingen van onze systemen vraagt dit om minder nadruk op controle en naleving en meer ruimte voor vertrouwen, gelijkwaardigheid en maatwerk.

Hier biedt Aristoteles met zijn begrip van phronesis (praktische wijsheid) een richting. Niet het strikt volgen van regels staat centraal, maar het vermogen om in concrete situaties te beoordelen wat passend is. Wat vraagt dit moment, van deze mensen, gegeven alles wat er speelt? Dat oordeel laat zich niet vastleggen in protocollen, maar groeit uit ervaring, morele gevoeligheid en het vermogen om het juiste midden te bewaren: niet onverschillig en zeker niet betuttelend.

Een praktisch wijze overheid

Een praktisch wijze overheid erkent dat zij handelt in situaties waarin mensen niet op hun best zijn. Emoties lopen op, gedrag is soms onredelijk, overzicht ontbreekt. Dat is een realiteit waarop het handelen afgestemd moet zijn en geen afwijking die gecorrigeerd moet worden.

Dit vraagt om organisaties die ruimte bieden voor morele afwegingen en kunnen sturen op menswaardigheid. Ook vraagt het om openheid voor signalen van inwoners en professionals; zij merken als eerste wanneer systemen vernederend uitpakken.

Een foutloze overheid is een illusie. Maar een overheid die haar eigen positie kent, verantwoordelijkheid neemt en bereid is te leren van wat misgaat, is wél fatsoenlijk.